Oskarżyciel posiłkowy. Uprawnienia oskarżyciela posiłkowego

Na wstępie należy zaznaczyć, iż pojęcie „oskarżyciel posiłkowy” nie jest jednolite. Pod tymże zwrotem kryją się (zgodnie z poglądami teorii) trzy znaczenia tj. oskarżyciela subsydiarnego, pomocniczego (konkurującego) oraz oskarżyciela ubocznego. Ich uprawnienia zmieniały się na przestrzeni lat, aby teraz znaleźć swe unormowanie w Rozdziale 5 Kodeksu postępowania karnego[1] (dalej k.p.k.). W doktrynie podkreśla się również, iż owa instytucja ma charakter „satysfakcyjny” w przeciwieństwie do funkcji kompensacyjnej, którą spełnia powództwo cywilne (np. adhezyjne, które można zawrzeć w subsydiarnym akcie oskarżenia)[2]. Celem oskarżyciela posiłkowego jest zadowolenie się samym faktem skazania sprawcy, niźli uzyskanie z tego tytułu korzyści majątkowych.

W obecnej regulacji oskarżycielem posiłkowym może być tylko i wyłącznie pokrzywdzony tj. osoba fizyczna lub prawna, a także instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo, która w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego działa, jako strona obok oskarżyciela publicznego lub zamiast niego (art. 53 w zw. z art. 49 k.p.k.). Jest to jak najbardziej pełnoprawna strona procesowa, niezależna nawet, gdy działa obok oskarżyciela publicznego[3].

Możliwość skorzystania z tego uprawnienia powstaje w dwóch sytuacjach, tj.:

Na podstawie art. 54, jeżeli akt oskarżenia wniósł oskarżyciel publiczny, pokrzywdzony może aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej złożyć oświadczenie, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia nie pozbawia uprawnień pokrzywdzonego do skorzystania z ww. prawa.

Na podstawie art. 55 § 1 i n., w przypadku powtórnego wydania przez prokuratora postanowienia o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania w wypadku, o którym mowa w art. 330 § 2 (gdy nie znajdzie on podstaw do wniesienia oskarżenia), pokrzywdzony może w terminie miesiąca od doręczenia mu zawiadomienia o postanowieniu wnieść akt oskarżenia do sądu, dołączając po jednym odpisie dla każdego oskarżonego oraz dla prokuratora. Warto zaznaczyć, że Policja na polecenie Sądu może dokonać określonych czynności (np. w granicach koniecznych dla zabezpieczenia śladów i dowodów).

Istotnym jest fakt, iż w pierwszym przypadku (działanie obok oskarżyciela publicznego) wystarczy złożyć oświadczenie o chęci działania w charakterze oskarżyciela posiłkowego, zaś w przypadku art. 55, czynność wniesienia aktu oskarżenia (uznawanego za publiczny akt oskarżenia, który musi spełniać jego formalne wymogi) objęta jest przymusem adwokacko-radcowskim.

Jeśli w sprawie jest wielu pokrzywdzonych, mogą oni aż do rozpoczęcia przewodu sądowego przyłączyć się do postępowania. Tym samym sąd może ograniczyć ich liczbę, jeżeli jest to konieczne dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Na postanowienie sądu o niemożności udziału oskarżyciela posiłkowego w postępowaniu, gdy bierze w nim już udział określona liczba innych oskarżycieli oraz gdy nie jest on osobą uprawnioną lub oświadczenie albo akt oskarżenia zostały złożone po terminie nie przysługuje zażalenie (art. 56 § 3). Ogranicza to również swobodę oskarżania jednej osoby o ten sam czyn przez wielu pokrzywdzonych (mogą oni jedynie przyłączyć się do prowadzonego już postępowania). Wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia powoduje stan zawisłości sporu i eliminuje możliwość prowadzenia innego postępowania (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.)[4].

Na zakończenie należy wspomnieć o tym, iż w razie odstąpienia od oskarżenia, oskarżyciel posiłkowy nie może ponownie przyłączyć się do postępowania. Tym samym, jeśli w postępowaniu nie bierze udziału prokurator, sąd zawiadamia go o tym dając możliwość przystąpienia w ciągu 14 dni, a w przypadku braku reakcji – umarza postępowanie.

Przypisy:
1. Kodeks postępowania karnego – Dz.U. z 1997 r. nr 89 poz. 555
2. R. Kmiecik, Oskarżyciel posiłkowy w procesie karnym, Warszawa 1977, s. 13.
3. T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, Nb. 705
4. K. Dudka, Ograniczenie liczby oskarżycieli posiłkowych w polskim procesie karnym, Prokuratura i Prawo 2004, nr 7-8, str. 89.

Autor: Łukasz Tecław,

student prawa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pasjonat szeroko pojętego prawa konsumenckiego, autorskiego i karnego (w tym wiktymologii i kryminalistyki).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *