Najnowsze zmiany dotyczące wydłużenia okresu czasu dochodzenia zadośćuczynienia po śmierci bliskiej osoby

Podstawa prawna

Ustawą z dnia 30.05.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw dodano do art. 446 § 4 w brzmieniu: „ Sąd może także przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę”. Tym samym przywrócono instytucję znaną z Kodeksu zobowiązań, który także przewidywał przyznanie przez sąd najbliższym członkom rodziny poszkodowanego, którego śmierć nastąpiła wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, stosowną sumę pieniężną jako zadośćuczynienie za doznaną przez nich krzywdę moralną. Regulacja ta, przyjęta w prawie polskim za wzorem prawa szwajcarskiego i orzecznictwa francuskiego, daje podstawę do zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego z powodu krzywdy polegającej wyłącznie na cierpieniach psychicznych, wywołanych utratą osoby bliskiej.
Rzecznik Praw Obywatelskich w wystąpieniu z 17.10.2006 r. skierowanym do Ministra Sprawiedliwości zaznaczył, że nowelizacja art. 446 k.c. została dokonana w celu zwiększenia ochrony ofiar wypadków komunikacyjnych. W uzasadnieniu projektu nowelizacji zaznaczono, że skoro istnieje możliwość zadośćuczynienia w przypadku naruszenia dóbr osobistych wskazanych w art. 23 k.c. ( art. 24 w zw. z art. 448 k.c.), „ tym bardziej taka możliwość powinna istnieć w przypadku śmierci osoby bliskiej, co w sposób istotny narusza sferę psychicznych odczuć jednostki”.

Korzyści płynące z art. 446 § 4 k.c.

Przyjęte w art. 446 § 4 k.c. rozwiązanie jest korzystne dla poszkodowanych, ponieważ umożliwia przyznanie im zadośćuczynienia obok odszkodowania, a ponadto przyznanie tego zadośćuczynienia nie jest obwarowane wystąpieniem szczególnych okoliczności, które wskazują, że zadośćuczynienie to odpowiada względom słuszności.
Art. 446 § 4 k.c. zezwala obecnie na uzyskanie zadośćuczynienia od osoby odpowiedzialnej za śmierć osoby bliskiej bez potrzeby wykazywania jakichkolwiek dodatkowych przesłanek, poza wymienionymi w tym przepisie, co ułatwia dochodzenie zadośćuczynienia. Zadośćuczynienie to obejmuje różne aspekty krzywdy spowodowanej śmiercią osoby bliskiej. Uwzględnia także naruszenie więzi rodzinnej, co ma wynagradzać krzywdę związaną ze zmianą sytuacji członków rodziny zmarłego. Według SSN Gerarda Bieńka można przyjąć, że art. 446 § 4 k.c. w relacji do art. 448 k.c. poszerzył możliwość uzyskania zadośćuczynienia. Może to mieć istotne znaczenie dla rozmiarów przyznawanego zadośćuczynienia. Krąg osób uprawnionych do zadośćuczynienia jest taki sam, jak w art. 446 § 3 k.c. Można zatem przyjąć, że przesłanki do zasądzenia zadośćuczynienia będą występowały w większości przypadków, gdy sąd uzna za zasadne żądanie odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.c. Nie są to jednak roszczenia powiązane.

Zaskakujący wyrok sądu

W ostatnim czasie pojawiły się wątpliwości dotyczące możliwości kumulacji roszczeń z art. 446 § 4 k.c. oraz z art. 448 k.c. Wątpliwości te zrodziły się głównie na kanwie dwóch wyroków Sądu Apelacyjnego w Gdańsku: z dnia 14 grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa 1137/07 oraz z dnia 23 września 2005 r., sygn. akt I ACa 554/05, w których sąd uznał, że śmierć osoby bliskiej spowodowana przez osobę trzecią stanowi naruszenie dobra osobistego najbliższych członków rodziny zmarłego. W sentencji pierwszego z przywołanych wyroków sąd stwierdził, że spowodowanie śmierci osoby bliskiej – męża i ojca przez osobę trzecią stanowi naruszenie dobra osobistego najbliższych członków rodziny zmarłego – żony i dzieci, w postaci prawa do życia w związku małżeńskim, posiadania ojca, życia w pełnej rodzinie, w której mąż matki jest ojcem jej dzieci. W drugim zaś przyjął, że szczególna więź rodziców z dzieckiem, przysługująca zarówno dziecku, jak i rodzicom w prawidłowo funkcjonującej rodzinie, zasługuje na status dobra osobistego, podlegającego ochronie prawnej przewidzianej w art. 24 § 1 k.c. Powyższe rozstrzygnięcia sądu były istotne, gdyż przez wiele lat pod rządami kodeksu cywilnego w doktrynie i orzecznictwie dominował pogląd, że najbliższym członkom rodziny przysługują w takich przypadkach jedynie roszczenia określone w art. 446 § 1-3 k.c. Orzeczenia te zapadły przed wprowadzeniem zadośćuczynienia z art. 446 § 4 k.c., niemniej nie straciły na aktualności.

Uchwała SN sygn. III CZP 76/10 z dnia 22.10.2010 r.

Uchwała SN sygn. III CZP 76/10 z dnia 22.10.2010 r. głosi: „Najbliższemu członkowi rodziny zmarłego przysługuje na podstawie art. 448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c. zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę, gdy śmierć nastąpiła na skutek deliktu, który miał miejsce przed dniem 3 sierpnia 2008 r.” Uchwałę podjęto ponieważ pojawiły się wątpliwości w kwestii dopuszczalności dochodzenia roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę doznaną w skutek śmierci osoby najbliższej na gruncie stanu prawnego obowiązującego przed nowelizacją art. 446 k.c. Wprowadzenie art. 446 § 4 k.c. nie oznacza, że w stanie prawnym sprzed nowelizacji art. 448 k.c. nie mógł stanowić podstawy przyznania zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej. Zgodnie z wyrokiem SN sygn. IV CSK 307/09 z dnia 14.01.2010 r. oznaczałoby to, że chwila, w której doszło do zdarzenia będącego źródłem szkody, decydująca o możliwości zastosowania art. 446 § 4 k.c., rozstrzygałaby o istnieniu lub braku istnienia uprawnienia do uzyskania zadośćuczynienia za krzywdę spowodowaną śmiercią osoby bliskiej, bez względu na rodzaj krzywdy. Prowadziłoby to do radykalnego zróżnicowania sytuacji osób, które doznały krzywdy o podobnym charakterze , nawet w krótkich odstępach czasu, co byłoby trudne do zaakceptowania.

Zadośćuczynienie z art. 446 § 4 k.c. jest świadczeniem:

– jednorazowym, wypłacanym co do zasady jeden raz, bowiem przy jego określaniu należy uwzględnić wszystkie elementy krzywdy łącznie z tymi, które mogą ujawnić się w przyszłości. W przypadkach, gdy nie można ich było przewidzieć lub w pełnym zakresie ustalić, otwarta pozostanie droga do odrębnego przyznania odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia z uwagi na ujawnienie się nowej i jednocześnie odrębnej krzywdy
– pieniężnym, bowiem będzie wyrażone i zrealizowane za pomocą środków płatniczych;
– mającym stanowić sposób złagodzenia cierpień psychicznych po utracie osoby najbliższej, gdyż jego celem jest wyrównanie uszczerbków o charakterze niematerialnym związanym z doznaną krzywdą, która może przejawić się szeregiem negatywnych zjawisk w psychice i dalszej emocjonalnej egzystencji uprawnionego;
-osobistym, tzn. przynależnym wyłącznie uprawnionemu najbliższemu członkowi rodziny zmarłego poszkodowanego; jest ściśle związane z osobą uprawnionego i wraz z jej śmiercią wygasa, nie wchodząc do spadku po niej;
– fakultatywnym, tzn. uznaniowym bowiem sądowi orzekającemu pozostawia się zupełną swobodę w jego przyznaniu i określeniu jego wysokości. Fakultatywność powoduje, że skład orzekający analizując każdorazowo ogół okoliczności w sprawie może uwzględnić, bądź oddalić roszczenie. Przy uwzględnieniu roszczenia wysokość zadośćuczynienia zależeć będzie od całokształtu negatywnych skutków w sferze niematerialnej szkody (krzywdy) głównie jej rozmiaru i intensywności.

Bibliografia:
1. G. Bieniek „ Odpowiedzialność cywilna za wypadki drogowe”, Warszawa 2011.
2. A. Daszewski, „Od stosownego odszkodowania do zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę dla najbliższych członków rodziny zmarłego”, Prawo Asekuracyjne, nr 4(57)/ 2008.
3. Orzecznictwo: wyroki SA w Gdańsku: z dnia 14 grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa 1137/07 oraz z dnia 23 września 2005 r., sygn. akt I ACa 554/05, uchwała SN sygn. III CZP 76/10 z dnia 22.10.2010 r., wyrok SN sygn. IV CSK 307/09 z dnia 14.01.2010 r.

Autor: Marta Dzieciuch

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *